Nuôi ong đen nhiều năm: đổi cách nghĩ về mùa tách

Nhiều vùng quê gọi ong dú là «ong đen», vì phần lớn các loài ong nhỏ không ngòi đốt quen thuộc có thân sẫm màu, bay lặng lẽ quanh hiên nhà, gốc cây. Ai từng giữ vài tổ ong đen sau vườn rồi bắt đầu tự tách đàn đều sẽ có một năm thấy tổ con rụng gần hết, năm khác lại đứng gần đủ. Nhìn lại sau nhiều mùa, khác biệt ấy hiếm khi nằm ở tay nghề. Nó nằm ở chỗ đã tách đúng mùa hay chưa.

Bài này đi theo vòng một năm, để thấy cách nghĩ về thời điểm nhân giống ong đen thường đổi ra sao.

Năm đầu: tổ đầy là tách

Lúc mới nuôi, tín hiệu duy nhất để tách là tổ trông đầy: bọng nhộng kín, ong đông. Nhưng một tổ đầy vào cuối mùa hoa khác hẳn một tổ đầy vào đầu mùa hoa. Tách lúc cuối mùa, đàn con vừa ra riêng thì nguồn hoa quanh vườn thưa dần, ong thợ ít ỏi phải bay nhiều mà mang về ít, tổ con suy trước khi kịp đứng.

Sau vài năm, câu hỏi đổi từ «tổ đã đầy chưa» thành «mấy tuần tới vườn có đủ hoa và trời có thuận không».

Vòng một năm của tổ ong đen

Không có lịch chung cho cả nước, nhưng có thể chia năm thành các giai đoạn mà người nuôi ở đâu cũng nhận ra được ở vườn mình:

Mùa khó mỗi miền một kiểu

Miền Bắc: rét và nồm

Những đợt rét làm ong đen gần như không ra khỏi tổ, đàn ăn vào mật dự trữ. Sau đó là nồm ẩm, nước đọng trong thùng dễ gây mốc ở bọng phấn. Tách trước rét là đẩy tổ con vào thế yếu nhất. Người nuôi lâu ở miền Bắc thường để đàn giữ nguyên qua mùa lạnh, chờ trời ấm, hoa nở lại mới chia.

Miền Trung: gió bão và mưa lớn

Mùa bão vừa có gió quật đổ thùng, vừa có mưa kéo dài nhiều ngày. Tổ con mới tách còn nhẹ, cửa chưa đắp kín, rất dễ hỏng. Cách nghĩ đổi theo hướng tách sớm để tổ con đủ thời gian đứng trước mùa bão, và chằng buộc thùng chắc chắn.

Miền Nam: mưa dầm và nắng gắt

Ở Nam Bộ có mùa mưa và mùa khô rõ. Giữa mùa mưa, có khi mưa liền nhiều buổi chiều, ong ít bay được. Cuối mùa khô, nắng gắt làm thùng đặt chỗ trống nóng hầm. Tách vào đầu mùa mưa khi cây ra lá non, hoa nở lại, hoặc lúc trời dịu giữa hai mùa thường thuận hơn.

Từ nhớ mang máng sang ghi theo mùa

Muốn biết năm sau tách lúc nào, cần biết năm nay tách lúc nào và kết quả ra sao. Ghi chép không cần cầu kỳ, chỉ cần mấy dòng mỗi lần:

• Ngày tách, tổ mẹ là tổ nào.
• Thời tiết tuần đó: nắng, mưa, rét, gió.
• Cây quanh vườn đang ra hoa gì.
• Sau vài tuần, tổ con đứng hay suy.

Hai ba năm ghi như vậy là thấy rõ khoảng thời gian nào trong năm ở vườn mình tách hay thành. Nếu chưa chắc tổ trong vườn là loài nào, xem trước chuyên mục Các loài ong dú; kỹ thuật chia tổ cụ thể có ở chuyên mục Nhân đàn.

Có sẵn đàn khoẻ để bắt đầu đúng mùa

Mua tổ vào đúng lúc vườn bắt đầu có hoa sẽ giúp tổ ổn định nhanh, kịp tách ở mùa thuận năm sau. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống nuôi tại trại, cùng mật ong dú, hộp quà mật và sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi; có thể hỏi trại thời điểm nhận tổ hợp với vùng mình. Ai muốn xem tận mắt nhịp sống của tổ qua mùa có thể đăng ký tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp