Ong đen rừng tràm U Minh: tổ trong gốc tràm

Ở rừng tràm U Minh, ong đen (ong dú, loại ong nhỏ không đốt) làm tổ chủ yếu trong thân tràm già bị rỗng ruột, cửa tổ thường nằm cao hơn vạch nước mùa mưa cũ trên thân cây. Đàn sống được qua mùa ngập vì nó chọn hốc có phần đáy kín, ruột khô, và bịt mọi khe dưới thấp bằng nhựa. Người nuôi vùng tràm muốn đem đàn về thùng thì phải học cách đọc vạch nước trên thân cây trước khi đọc cửa tổ.

Vì sao ong đen chọn thân tràm rỗng mà không chọn chỗ khác?

Rừng tràm ngập theo mùa gần như không có hốc đất khô, không có vách đá, nhà cửa thưa. Thứ duy nhất vừa cao vừa kín là thân cây. Tràm có đặc điểm là khi già, lõi gỗ dễ mục từ trong ra, để lại một ống rỗng mà vỏ ngoài vẫn còn chắc. Ống rỗng này đường kính thường chỉ một gang tay đến hơn hai gang, rất vừa với cỡ một đàn ong đen nhỏ.

Vỏ tràm nhiều lớp mỏng, xốp như giấy. Lớp vỏ này cách nhiệt khá tốt: trưa nắng, ruột cây mát hơn ngoài trời rõ rệt, đêm mưa thì ruột cây không lạnh nhanh. Với một đàn ong dú vốn yếu trong việc tự sưởi, có cái vỏ như vậy là có lợi thế lớn.

Thêm một điều người trong rừng hay để ý: tràm tiết nhựa và tinh dầu. Ong đen lấy nhựa cây để trộn với sáp làm keo, vá tổ, dựng ống cửa. Sống ngay trong thân cây có nhựa thì nguồn vật liệu nằm sát bên, không phải bay xa.

Tổ trong gốc tràm nằm ở độ cao nào?

Gọi là «tổ trong gốc tràm» nhưng thật ra ít khi tổ nằm sát mặt đất. Người đi rừng lâu năm thường thấy cửa tổ ở khoảng ngang ngực đến quá đầu người, tức cao hơn vạch nước mùa mưa vài tấc trở lên. Vạch nước dễ nhận: trên thân tràm có một đường loang màu khác, phía dưới vỏ sẫm, bám rêu hoặc phù sa, phía trên vỏ sáng hơn.

Điều đáng nể là ong đen không «biết trước» mức nước theo nghĩa người hiểu. Có lẽ đàn chọn chỗ ruột khô, mà phần thân dưới vạch nước thì năm nào cũng ngấm ướt, mục nhũn, mùi chua. Đàn trinh sát bay vào thấy ẩm thì bỏ. Kết quả là tổ luôn nằm trên mức nước cũ.

Đàn ong đen trong tràm chống ngập thế nào?

Mở một khúc tràm có tổ (khi cây đã đốn hoặc ngã), người ta thường thấy phần ruột cây phía dưới tổ bị bịt bằng một lớp «đáy» dày làm từ nhựa trộn sáp, có khi lẫn mùn gỗ. Lớp này làm hai việc: chặn nước rỉ từ dưới lên theo thớ gỗ, và chặn kiến, mối đi lên từ gốc.

Lớp keo đáy

Lớp đáy thường dày hơn hẳn vách tổ ở hai bên. Nó cứng, màu nâu đen, gõ vào nghe chắc. Đàn nào lớp đáy mỏng hoặc có lỗ thủng thì buồng con phía dưới hay bị mốc trắng vào giữa mùa mưa.

Túi mật xếp phía trên hoặc hai bên

Đàn trong tràm thường để túi mật và túi phấn ở phần trên, xa đáy. Buồng con ở giữa. Cách xếp này giúp phần quý nhất của tổ nằm xa chỗ ẩm nhất.

Ống cửa ngắn, cứng

Ống cửa tổ ong đen vùng tràm thường ngắn, chỉ một hai đốt ngón tay, miệng nhỏ vừa hai ba con ong chui. Mùa mưa dầm, đàn có thể thu hẹp miệng cửa thêm. Thấy ống cửa mới đắp thêm nhựa sáng màu là dấu hiệu đàn đang chủ động phòng thủ chứ không phải đàn yếu.

Ong đen vùng tràm lấy hoa từ đâu quanh năm?

Hoa tràm là nguồn chính khi nở rộ. Tràm ra hoa theo đợt, chùm hoa trắng ngà dạng bàn chải, nhiều phấn. Ngoài đợt hoa tràm, ong đen trong rừng còn sống nhờ các loài cây bụi, dây leo, cỏ dại ven bờ kênh, lục bình và rau dại trên mặt nước, cùng vườn tạp của nhà dân ven rừng.

Người nuôi vùng U Minh hay nhận xét mật ong đen nuôi gần tràm có mùi hăng nhẹ, hơi giống mùi lá tràm vò, màu sẫm hơn mật nuôi ở vườn chôm chôm hay vườn nhãn. Đây là kinh nghiệm người nuôi, mỗi đợt mỗi tổ còn khác. Mật ong dú vốn loãng và chua nhẹ, nên đừng lấy mật tràm loãng làm dấu hiệu mật giả.

Giữa hai đợt hoa tràm là lúc đàn rừng dễ đói nhất. Người nuôi đặt thùng ở ven rừng mà quanh nhà có vườn tạp, bờ kênh nhiều cỏ hoa thì đàn qua mùa giáp hạt tốt hơn hẳn thùng đặt sâu trong rừng thuần tràm.

Người nuôi vùng tràm nên biết gì trước khi đem tổ về?

Nhiều nhà ở vùng đệm U Minh có thói quen thấy tổ ong đen trong cây tràm bị đốn thì cưa khúc đem về treo. Cách này giữ được đàn nếu làm đúng, còn làm vội thì đàn bỏ đi trong vài tuần.

1. Chỉ lấy tổ từ cây đã đốn hoặc đã ngã theo đúng quy định của địa phương. Cây đứng trong rừng phòng hộ, rừng đặc dụng thì không được tự ý cưa, và cũng không nên: tổ hoang trên cây đứng là nguồn giống cho cả vùng.
2. Cưa khúc dư hai đầu: đo vị trí tổ bằng cách gõ thân nghe chỗ rỗng, rồi cưa cách tổ mỗi đầu ít nhất một gang tay để không xẻ trúng túi mật.
3. Bịt ngay hai đầu khúc bằng ván, lưới hoặc đất sét trộn rơm để kiến không vào lúc vận chuyển.
4. Đặt khúc tràm đúng chiều cũ: đầu gốc xuống dưới, cửa tổ quay về hướng gần như cũ. Ong đen rất ghét bị lật ngược tổ.
5. Kê cao trên mặt nước cao nhất ở nhà mới, ít nhất ngang vạch nước của năm ngập nhất mà nhà còn nhớ, cộng thêm vài tấc.
6. Không mở tổ trong 3–4 tuần đầu; chỉ nhìn cửa tổ mỗi sáng.

Khúc tràm nhiều năm sau sẽ mục tiếp. Khi vỏ ngoài bắt đầu bong, gõ nghe bộp, nên tính chuyện sang thùng gỗ vào mùa khô kế tiếp. Cách sang thùng có thể xem thêm trong mục Nhân đàn.

Nhận tổ ong đen trong tràm khi đi rừng bằng cách nào?

Tổ ong đen trên thân tràm rất kín, đi ngang dễ bỏ qua. Mấy dấu hiệu sau giúp nhận ra:

• Một chấm đen hoặc nâu bóng nhô ra trên vỏ tràm sáng màu, cỡ đầu ngón tay đến ngón cái: đó là ống cửa.
• Sáng nắng, đứng yên vài phút sẽ thấy vài con ong rất nhỏ bay ra vào đều đặn, không ồn, không bu thành đám.
• Quanh cửa có vệt nhựa chảy hoặc chấm keo dính bụi; đôi khi có xác ong khô dưới chân.
• Gõ nhẹ vào thân phía trên và dưới cửa, chỗ có tổ tiếng gõ nghe rỗng và đục.

Đừng nhầm tổ ong đen với tổ ong ruồi (ong mật nhỏ có ngòi) treo lộ thiên trên cành tràm. Ong ruồi làm một tảng sáp trần ngoài cành, còn ong đen luôn ở trong hốc, chỉ thò ra một ống cửa. Bài Các loài ong dú có so kỹ hơn.

Những điều không cần làm với tổ vùng tràm

Có vài thói quen nhiều người mới hay làm nhưng thật ra thừa hoặc hại:

• Không cần khoan thêm lỗ thông gió vào khúc tràm. Đàn đã tự điều chỉnh, thêm lỗ chỉ thêm đường cho ruồi và kiến.
• Không cần quét dầu, sơn bên ngoài khúc tràm cho bền. Mùi dầu sơn làm đàn khó chịu, có khi bỏ tổ.
• Không cần cho ăn đường ngay khi về nếu khúc tràm còn nặng tay, tức túi mật còn nhiều.
• Không cần treo sát nhà để «canh». Tiếng động, khói bếp, đèn đêm đều làm đàn rối hơn là được bảo vệ.

Việc nên làm ngay nếu bạn ở vùng tràm

Mùa khô năm nay, đi một vòng quanh vườn và ven rừng nhà mình, đếm xem có bao nhiêu thân tràm có tổ ong đen, ghi vị trí và độ cao cửa tổ so với vạch nước. Đừng lấy tổ nào. Sang mùa mưa, xem lại những tổ đó còn sống không. Sau một năm, bạn sẽ biết ở chỗ mình, cửa tổ nằm cao tới đâu thì an toàn, và dùng đúng con số đó khi kê thùng nuôi. Muốn so cách các trại khác đặt tổ vùng ngập, có thể đi xem tận nơi qua tour tham quan trại.