Cấu trúc tổ ong đen: mở thùng sẽ thấy gì

Ở nhiều vùng quê, cái tên ong đen dùng để gọi những con ong nhỏ thân sẫm, bay lượn quanh hiên nhà, chui vào khe tường hay bọng cây mà không đốt ai. Phần lớn đó là ong dú thuộc nhóm nhỏ, màu đen hoặc nâu sẫm. Ai đã nuôi vài thùng đều thấy tổ của chúng có một vẻ rất riêng: gọn, dính, tối màu, và bên trong là những chùm ô ấu trùng nhỏ li ti.

Thay vì liệt kê bộ phận như sách, bài này trả lời những câu mà người nuôi ong đen hay tự hỏi khi lần đầu mở tổ, và mỗi câu kèm theo việc cần làm.

Sao tổ ong đen tối màu và dính tay?

Ong đen trộn rất nhiều nhựa cây vào sáp khi xây. Hỗn hợp này dẻo khi ấm, cứng lại khi nguội, bám chắc vào thành gỗ. Màu và mùi phụ thuộc cây quanh vườn: gần xoài, điều, tràm thì mùi nhựa khác gần cây cao su. Dính tay khi mở tổ là bình thường; không cần cạo đi cho sạch. Muốn tay đỡ dính thì xoa chút dầu ăn trước khi làm.

Vì sao cửa tổ ngắn mà lúc nào cũng có ong đứng?

Ống cửa ong đen thường ngắn, mép cứng, quanh miệng có những giọt nhựa dính. Vài con ong gác đứng ở miệng ống, nhận mùi từng con đi về. Kiến hoặc côn trùng lạ bò tới sẽ bị dính nhựa hoặc bị ong gác cắn kéo ra. Đây là hàng rào phòng thủ chính của loài không có ngòi đốt.

Việc nên làm: khi dời thùng, đừng bóp vào ống cửa; nếu ống bị gãy, ong sẽ tự xây lại sau vài ngày, không cần đắp giúp.

Bên trong, ong non nằm ở đâu?

Vùng ấu trùng thường ở giữa thùng, được bọc trong vài lớp sáp mỏng màu nâu. Vén nhẹ ra sẽ thấy các ô nhỏ chụm thành chùm, nối với nhau và với vách bằng những sợi trụ sáp mảnh. Ô màu sẫm là ấu trùng mới; ô nhạt màu, vỏ mỏng là sắp nở. Ô ấu trùng ong đen dùng một lần, ong nở xong đàn dọn đi, nên chùm ấu trùng thay hình đổi dạng qua từng tháng.

Kiểu chùm này giúp ong đen sống được trong hốc chật, méo, chỗ mà loài xếp tầng khó chen vào. Cũng vì vậy nên ong đen hợp với thùng nhỏ, đặt được ở hiên nhà, ban công.

Mật và phấn cất ở chỗ nào?

Hũ mật và hũ phấn của ong đen nhỏ, cỡ hạt đậu đến hạt bắp, dồn ra quanh vách hoặc góc thùng, cách xa chùm ấu trùng. Hũ phấn có màu vàng, cam hoặc nâu tùy mùa hoa; hũ mật trong hơn và mềm hơn khi ấn nhẹ. Vì hũ nhỏ, mỗi lần lấy mật được không nhiều. Mật ong đen có vị chua thanh, loãng; lấy về nên cất ngăn mát tủ lạnh.

Bộ phận tổ và việc người nuôi nên làm

Ba việc thực tế rút ra từ cấu trúc tổ

1. Chọn thùng thấp, vừa phải. Ong đen không cần khoảng cao để xếp tầng; thùng quá rộng làm đàn tốn công giữ ấm.
2. Lấy mật ở phần hũ, tránh vùng chùm. Thùng hai ngăn giúp tách hũ mật lên trên, mở ngăn trên là lấy được mà không đụng ong non.
3. Tách đàn khi chùm ấu trùng đầy thùng. Chia chùm sao cho mỗi bên có cả ô sẫm và ô nhạt. Chi tiết xem mục Nhân đàn.

Nếu chưa chắc ong trong vườn có phải ong đen hay loài khác, các bài trong mục Các loài ong dú giúp so sánh.

Muốn nuôi ong đen bài bản hơn

Nhiều người bắt đầu từ một tổ ong đen tự bay vào nhà, rồi muốn nuôi thêm cho có mật dùng. Cách an toàn là mua tổ đã nuôi ổn định trong thùng thay vì đi phá tổ ngoài tự nhiên. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Ai muốn được cầm tay chỉ cách mở tổ, nhìn chùm ấu trùng, lấy hũ mật thì có thể tham gia tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp