Ong đen trong vườn dừa: tổ ở đâu, lấy hoa nào

Trong vườn dừa miệt Tây, ong đen gần như lúc nào cũng có việc: buồng hoa dừa trổ nối nhau, cây xen dưới tán thay phiên ra bông, còn thân dừa già và gốc cây mục cho chúng chỗ làm tổ. Muốn nuôi kèm ong đen trong vườn dừa, chỉ cần hiểu ba thứ: đàn hoang đang ở đâu, chúng đang lấy hoa nào, và thùng nuôi nên đặt chỗ nào để không giành chỗ, không cản việc vườn.

Vì sao ong đen sống quen với vườn dừa

Những con ong nhỏ đen bu kín buồng hoa vừa nứt mo phần lớn là ong đen, tức ong dú, loài không có ngòi đốt. Vườn dừa hợp với chúng không phải vì một mùa hoa rộ, mà vì nhịp ra hoa đều đặn: cây dừa trưởng thành cứ ra lá mới thì nách lá đó lại ôm một buồng hoa. Trong vườn có hàng chục, hàng trăm cây lệch nhịp nhau, nên gần như tuần nào cũng có buồng đang nở.

Vườn dừa lâu năm còn có mương nước, cây cho nhựa làm keo và thân cây già có hốc — đủ cả ba thứ ong đen cần.

Đàn ong đen hoang làm tổ ở đâu quanh vườn

Đi một vòng vườn buổi sáng, nhìn kỹ những chỗ có ong ra vào đều đặn, thường sẽ thấy tổ ở những vị trí sau:

• Thân dừa chết đứng hoặc gốc dừa đã đốn: phần ruột xốp mục tạo thành hốc. Cửa tổ là một ống keo nhỏ màu nâu hoặc đen nhô ra khỏi thân.
• Gốc và chạc cây xen lâu năm: xoài, me, gáo, bần ven mương có hốc do sâu đục hay cành gãy cũ.
• Khe bờ đất cao, mép nền nhà, chân cột cũ: những chỗ khô hơn xung quanh, ít khi ngập.
• Ống tre, khúc gỗ, đồ bỏ trong chái: ong đen chịu vào cả đồ người để lâu không đụng tới.

Điểm chung của các chỗ này là hốc kín, cửa nhỏ, ít bị động và không nằm sát mặt nước. Vườn dừa ẩm quanh năm, nên đàn hoang tồn tại lâu thường chọn được chỗ hơi cao hơn mặt bờ. Đây cũng là gợi ý đầu tiên cho người đặt thùng.

Thấy tổ hoang thì để yên: đó là nguồn giống và nguồn thụ phấn của cả xóm, đục bắt thường làm đàn tan.

Hoa dừa cho ong đen những gì

Buồng hoa dừa có hoa đực nhỏ dày đặc trên các nhánh gié, hoa cái tròn to hơn nằm gần gốc gié. Hoa đực nở trước, rụng dần trong vài tuần; hoa cái nở sau. Người quan sát kỹ sẽ thấy ong đen bám hoa đực rất đông vào buổi sáng, chân sau mang cục phấn màu vàng kem về tổ.

Lượng mật từ hoa dừa không phải lúc nào cũng nhiều, nhất là giữa mùa mưa. Đừng đặt kỳ vọng mật vào riêng cây dừa. Giá trị lớn nhất của dừa với ong đen là nguồn phấn ổn định để đàn duy trì quân số.

Cây xen dưới tán: phần bù khi dừa thưa hoa

Vườn dừa miệt Tây hiếm khi chỉ có dừa. Thứ trồng xen dưới tán quyết định khá nhiều đến việc đàn ong đen khỏe hay chỉ cầm chừng.

Cây lâu năm

Ca cao, bưởi, chôm chôm, măng cụt, xoài trồng xen đều ra hoa theo mùa. Mùa cây xen ra hoa trùng lúc dừa thưa buồng thì đàn ong được bù đúng chỗ. Ong đen có thể ghé những loại hoa này, nhưng mức độ ghé khác nhau từng vườn, nên cách chắc nhất là tự đứng xem buổi sáng.

Cây thấp, cỏ dại và rau màu ven mương

Rau muống, bông cỏ ven bờ, bầu bí giàn, rau thơm ra hoa đều có thể là nguồn phụ. Phát sạch trắng cỏ dưới tán là cắt mất nguồn hoa nhỏ nhưng đều; chừa lại vài đoạn bờ chỉ phát gọn là đủ.

Cây cho nhựa làm keo

Ong đen dùng nhựa cây trộn sáp làm keo, bít khe và dựng ống cửa tổ. Vườn có xoài, điều, bần hoặc cây có nhựa thì đàn đỡ tốn sức đi xa tìm nhựa.

Đặt thùng nuôi kèm trong vườn dừa

Nuôi ong đen kèm vườn dừa không cần nhiều chỗ, nhưng đặt sai chỗ thì vừa vướng người làm vườn vừa làm đàn khổ. Trình tự gợi ý:

1. Đi vườn vào giờ ong ra hoa, chừng 8–10 giờ sáng, ghi nhớ hàng dừa nào đang có buồng nở, chỗ nào cây xen dày.
2. Chọn đoạn đất cao ráo, tốt nhất là giữa liếp chứ không sát mép mương, nền không đọng nước sau mưa.
3. Tìm bóng xuyên: dưới cây xen tán thưa hoặc khoảng trống giữa hai hàng dừa, nắng sớm chiếu vào cửa tổ, trưa có bóng che.
4. Kê thùng lên giá cao vừa tầm mắt khi ngồi, chân giá có chén nước hoặc quấn vật chống kiến.
5. Tránh lối leo dừa, lối hái trái, lối chở dừa: chỗ người đi lại nhiều thì thùng hay bị đụng, đàn dễ bị kích động.
6. Giữ khoảng cách với chỗ pha thuốc, máy bơm thuốc và khu đốt rác, đốt vỏ dừa.

Không đặt thùng ngay dưới vòng tán cây dừa đang mang buồng nặng, vì trái và tàu rụng.

Những việc trong vườn dừa ảnh hưởng tới ong

Việc làm vườn hằng ngày cũng tác động tới đàn:

• Phun thuốc trừ sâu đầu đen, bọ cánh cứng: phun lên tán dừa đúng lúc buồng hoa nở thì ong đang bám hoa dễ bị ảnh hưởng. Ưu tiên phun chiều muộn khi ong đã về tổ, dời thùng xa hàng đang phun.
• Đốt lá, đốt vỏ dừa: khói nhiều kéo dài làm đàn bỏ ra hoa, đặt khu đốt xa thùng.
• Chặt bỏ thân dừa già: trước khi đốn, nhìn kỹ xem thân có tổ hoang không. Nếu có, cân nhắc giữ lại đoạn thân đó hoặc chờ thời điểm hợp lý.

Lời khuyên từ trại

Vườn dừa là một trong những nơi dễ bắt đầu với ong đen nhất, vì nguồn phấn đều và đàn hoang quanh vùng còn khá nhiều. Bắt đầu nhỏ với một hai thùng, quan sát một mùa xem đàn ra hoa nào, ghé chỗ nào, rồi hãy tính thêm. Muốn có tổ giống đã quen nuôi thùng, mật ong dú để biết vị mật vùng dừa, hay các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật, có thể tham khảo trại Ong Quý ở Trảng Bàng. Nếu muốn tận mắt xem cách đặt thùng, cầm tổ, có thể đăng ký học và xem trại. Muốn tìm hiểu thêm về từng loài trước khi chọn, xem mục Các loài ong dú.

Câu hỏi thường gặp