Giữ đa dạng nguồn ong đen bản địa quanh vùng nuôi

Những con ong đen nhỏ xíu bu quanh hoa chôm chôm, quanh vết nhựa trên thân xoài, hay chui ra từ khe tường gạch cũ: đó phần lớn là ong dú, nhóm ong không ngòi đốt bản địa. Người nuôi thường chỉ nghĩ đến các tổ trong thùng nhà mình, nhưng sức bền của nguồn giống ong đen trong một vùng nằm ở cả những tổ hoang quanh xóm.

Bài này nhìn chuyện đa dạng nguồn giống từ góc rộng hơn hàng rào nhà: một tổ ong dú không sống một mình, và cách giữ nguồn giống tốt nhất đôi khi là giữ cho cả vùng còn nhiều đàn.

Nhận ra ong đen bản địa quanh nhà

Ong dú màu đen phổ biến thường nhỏ hơn ruồi nhà, bay chậm, không có ngòi đốt; khi bị phá tổ chúng chỉ bu vào tóc, cắn nhẹ. Tổ thường nằm trong hốc cây, thân tre, khe tường, hộc cột điện hay ống nước bỏ hoang. Dấu hiệu dễ thấy nhất là một ống cửa tổ nhỏ làm bằng nhựa cây và sáp, có vài con ong gác đứng ở miệng.

Không phải con ong đen nhỏ nào cũng là ong dú, và trong số ong dú cũng có nhiều loài khác nhau. Mục Các loài ong dú có hướng dẫn phân biệt theo thân ong và hình dạng cửa tổ.

Vì sao đàn trong thùng phụ thuộc vào đàn ngoài vườn

Khi người nuôi tách đàn, đàn con nuôi một ong chúa tơ mới. Ong chúa này không giao phối trong tổ mà bay ra ngoài, gặp ong đực từ những đàn khác đang tụ quanh đó. Nếu quanh vùng chỉ toàn đàn con cháu của cùng một tổ, ong chúa mới cũng chỉ gặp «họ hàng». Nếu vùng còn nhiều đàn hoang, đàn của hàng xóm, đàn của nhiều nguồn khác nhau, cơ hội ghép với dòng xa sẽ cao hơn.

Nói cách khác, đa dạng nguồn giống không chỉ là chuyện trong trại có bao nhiêu dòng, mà còn là chuyện xung quanh trại còn bao nhiêu đàn. Ở ong nói chung, cận huyết kéo dài có thể dẫn đến ong đực bất thường và đàn yếu dần, nên giữ được một quần thể rộng quanh vùng là lợi cho chính người nuôi.

Cảnh quan nào giữ được nguồn ong đen

Những việc người nuôi làm được ngay trong năm nay

1. Để yên các tổ hoang. Gặp tổ ong đen trong hốc cây, khe tường không gây hại thì để nguyên. Đó là kho giống miễn phí cho cả xóm.
2. Trồng thêm cây ra hoa lệch mùa. Mục tiêu là quanh năm lúc nào cũng có chút hoa, chút nhựa cây cho ong.
3. Bàn với hàng xóm về thuốc phun. Phun vào chiều muộn khi ong đã về tổ, tránh phun lúc cây đang trổ hoa rộ.
4. Trong trại, tách luân phiên. Mỗi mùa lấy giống từ vài đàn mẹ khỏe khác nhau, đừng dồn vào một tổ.
5. Đánh mã và ghi gốc từng thùng. Ghi tổ mẹ, ngày tách. Sau vài năm nhìn sổ là biết trại có đang dồn về một dòng hay không.

Thao tác tách đàn từng bước xem ở mục Nhân đàn.

Khi muốn bổ sung dòng mới cho trại

Nếu đàn trong trại đã đều là con cháu một hai tổ, việc thêm một hai tổ từ nguồn khác có khí hậu tương tự là cách nhanh nhất. Hãy chọn tổ đã sống ổn trong thùng, biết rõ được tách từ đâu. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi và tách đàn trong thùng, ngoài tổ giống còn có mật ong dú, son dưỡng môi làm từ sáp ong dú và hộp quà mật; xem tại ongquy.com. Người nuôi cũng có thể tìm người đổi tổ cùng vùng ở chợ ong dú.

Câu hỏi thường gặp