Ong đen cần gì ngoài mật hoa ở miệt vườn sông nước

Ở nhiều nơi miền Tây, người ta gọi những con ong nhỏ xíu, mình đen, hay chui ra từ hốc cây hay khe vách là ong đen. Phần lớn đó chính là ong dú, loài ong không có ngòi đốt mà nay nhiều nhà đem về nuôi trong thùng. Với vùng sông nước, câu hỏi «đàn cần gì ngoài mật hoa» có lời đáp hơi khác vùng khác: nước thì quanh năm không thiếu, nhưng ẩm, nước lên và mùa khô mặn lại là chuyện phải lo.

Bốn thứ ong đen mang về tổ

• Mật hoa: năng lượng hằng ngày, phần dư cất vào bầu mật.
• Phấn hoa: đạm để nuôi ấu trùng. Thiếu phấn thì đàn không có ong non.
• Nhựa cây: trộn với sáp thành vật liệu làm bầu chứa, vách tổ và ống cửa.
• Nước: rải trong tổ để làm mát ngày nắng.

Thêm một nhu cầu không mang về được nhưng quan trọng không kém: chỗ trú khô, mát, không bị kiến quấy. Ở miền Tây, chỗ trú mới là thứ dễ hỏng nhất.

Miệt vườn cho sẵn những gì

Vườn miền Tây là nơi khá lý tưởng cho ong dú. Dừa ra hoa gần như quanh năm, mỗi buồng hoa có nhiều phấn. Vườn cây ăn trái như xoài, chôm chôm, nhãn, sầu riêng, bưởi ra hoa nối nhau theo mùa. Bờ mương có cỏ hoa dại. Xoài, mít cho nhựa. Mương rạch chằng chịt nên ong không phải đi xa tìm nước.

Điều làm vườn tốt hoá thành vườn hại là thuốc. Vườn cây ăn trái thường được phun lúc ra bông, đúng lúc ong ra lấy phấn nhiều nhất. Nuôi ong trong vườn nhà thì nên bàn với người làm vườn: phun chiều muộn khi ong đã về, tránh xịt thẳng lên chùm hoa đang nở, và đặt thùng xa khu phun.

Đi theo hai mùa

Chuyện ẩm và chuyện nước mặn

Ẩm

Ong dú chịu ẩm khá hơn ong mật, nhưng thùng đặt sát đất, dưới gốc cây rậm, gặp mưa dầm nhiều ngày sẽ đọng hơi nước. Đáy thùng mốc, bầu phấn hư là chuyện hay gặp. Thùng nên kê cách mặt đất ít nhất ngang thắt lưng, đặt nơi thoáng gió, có mái che chứ không chỉ dựa vào tán cây.

Nước mặn mùa khô

Ở những nơi nước mương bị nhiễm mặn vào cuối mùa khô, ong vẫn có thể ra mương lấy nước. Đặt một khay nước ngọt nông gần thùng, lót sỏi hoặc vài nhánh cây cho ong đậu, thay nước thường xuyên, là cách đơn giản để đàn có nguồn nước tốt hơn ngay bên cạnh.

Nhận đúng ong đen là ong dú

Không phải con ong đen nhỏ nào cũng là ong dú. Ong dú không có ngòi đốt, làm tổ trong hốc kín, cửa tổ thường có ống nặn bằng sáp nhựa. Muốn phân biệt các loài ong nhỏ bản địa hay gặp, xem thêm mục Các loài ong dú. Khi mang tổ về vườn, các bước dời và thả tổ có trong mục Vận chuyển và thả tổ.

Nuôi từ tổ giống, đừng bắt tổ hoang

Thấy ong đen làm tổ trong hốc cây cũ, nhiều người muốn cưa về nuôi. Làm vậy tổ thường vỡ, đàn bỏ đi, và vườn mất luôn một đàn tự nhiên đang thụ phấn cho cây. Cách bền hơn là để đàn hoang yên chỗ cũ và bắt đầu bằng tổ giống được nhân bằng tách. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống nhân bằng tách, mật ong dú và các món làm từ sáp ong dú. Ai trong vùng có tổ dư muốn trao đổi thì có thể tìm người mua bán trên chợ ong dú.

Câu hỏi thường gặp