Hiểu sinh học ong đen: một ngày, một năm của đàn

Ong đen là cách nhiều nơi gọi những loài ong dú nhỏ, thân sẫm màu gần như đen, hay làm tổ trong hốc cột gỗ, bọng cây, khe tường. Đứng gần cửa tổ thì thấy chúng ra vào như những chấm bụi, không vo ve ầm ĩ và không đốt ai.

Cách dễ nhất để hiểu sinh học của ong đen là đi theo đàn qua một ngày và một năm. Mỗi nhịp như vậy đều có lý do, và mỗi lý do gợi ý người nuôi nên làm gì, nên để yên chỗ nào.

Một ngày của đàn ong đen

Sáng sớm

Sau một đêm lạnh, ong đen thường ra muộn hơn người nuôi tưởng. Con ong nhỏ cần cơ thể đủ ấm mới bay được, nên khi nắng chiếu tới cửa tổ thì nhịp ra vào mới tăng dần. Đặt thùng sao cho cửa tổ đón nắng sớm giúp đàn bắt đầu ngày làm việc sớm hơn.

Giữa buổi sáng

Đây là giờ cao điểm. Ong thợ đi lấy mật hoa, phấn hoa, nước và nhựa cây. Nhìn kỹ sẽ thấy có con mang phấn vàng ở chân sau, có con mang cục nhựa nhỏ. Đây là giờ tốt nhất để đánh giá sức đàn bằng mắt.

Buổi trưa

Khi nắng gắt chiếu thẳng, nhịp ra vào có thể giảm. Đàn dồn sức giữ nhiệt độ bên trong không quá nóng. Thùng phơi nắng trưa liên tục là thùng mà đàn phải tốn sức chống nóng thay vì kiếm ăn. Mái che hoặc tán cây phía tây là đủ.

Chiều và tối

Chiều mát đàn hoạt động lại, rồi dừng khi trời tối. Ban đêm ong canh vẫn đứng sát miệng ống, có loài còn khép hẹp cửa bằng nhựa. Đây cũng là lúc kiến hay tìm vào, nên chân kệ phải luôn được chặn.

Một năm của đàn ong đen

Mỗi vùng có nhịp khác: miền Nam chủ yếu mùa mưa và mùa khô, miền Bắc có thêm rét và nồm. Nhưng logic như nhau: khi bên ngoài khó kiếm ăn, đàn sống bằng kho và giảm tốc. Đàn chững lại trong giai đoạn đó là bình thường.

Vì sao không nên thúc đàn

Ong mật có thể được người nuôi cho ăn nước đường để duy trì đàn. Với ong dú nói chung và ong đen nói riêng, việc bơm đồ ăn từ ngoài vào dễ gây hại hơn có lợi: thức ăn lạ thu hút kiến, ruồi, và làm kho bầu lẫn thứ không phải mật hoa. Cách bền hơn là chuẩn bị từ trước: vườn có cây ra hoa rải rác quanh năm, có cây tiết nhựa, có chỗ nước sạch gần đó.

Điều này cũng có nghĩa là lấy mật phải chừa lại cho đàn. Lấy cạn kho ngay trước mùa mưa dầm là đẩy đàn vào thế đói đúng lúc khó nhất.

Kẻ thù của một con ong nhỏ

Không ngòi đốt và thân bé, ong đen dựa hoàn toàn vào việc bịt kín tổ và ong canh ở cửa. Những mối đe doạ chính:

• Kiến: lớn nhất. Cắt mọi cành lá, dây điện chạm vào thùng, kê chân kệ trong nước.
• Ruồi đẻ trứng vào bầu: hay lợi dụng lúc thùng bị mở hoặc có khe hở.
• Thằn lằn, nhện ở cửa tổ: thường không diệt được cả đàn, nhưng làm hao ong thợ.

Muốn phân biệt ong đen với các loài ong dú nhỏ khác hay sống chung vùng, xem mục Các loài ong dú. Nếu đang định đưa một đàn về thì đọc thêm Vận chuyển & thả tổ để tránh làm đàn sốc ngay ngày đầu.

Bắt đầu với ong đen

Ong đen hợp với người có vườn nhỏ, muốn nuôi nhẹ nhàng và quan sát nhiều hơn can thiệp. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống, mật ong dú, hộp quà mật và sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi. Để không quên mình đã lấy mật thùng nào, thùng nào đang chững, có thể ghi lại từng lần quan sát trên app quản lý trại ong.

Câu hỏi thường gặp