Ong đen điều hoà nhiệt và ẩm trong tổ ở miệt vườn

Nhiều người gọi ong dú là ong đen, vì thân nhỏ, màu sẫm, bay lẫn vào bóng cây. Ở miệt vườn Tây Nam Bộ, đàn ong đen đối mặt với một bài toán khác hẳn miền núi hay miền Trung: không lạnh, nóng vừa phải, nhưng ẩm gần như quanh năm. Vườn có mương, có liếp, mùa mưa kéo dài, có nơi thêm mùa nước nổi. Với đàn ong, giữ cho tổ khô ráo đôi khi còn khó hơn giữ cho tổ mát.

Bài này đi theo vòng một năm ở miệt vườn, xem đàn ong đen điều hoà nhiệt và ẩm ra sao trong từng giai đoạn, và người nuôi nên đỡ cho đàn ở chỗ nào.

Đàn ong đen xử lý nóng và ẩm thế nào

Với nhiệt độ, đàn có hai lớp phòng thủ. Lớp thứ nhất là vỏ tổ: thành thùng, lớp trám nhựa sáp ở khe hở, và những lớp màng sáp nhựa bọc quanh buồng ấu trùng. Lớp thứ hai là sức ong thợ: khi nóng, chúng đứng ở cửa và trong tổ quạt cánh, đẩy khí nóng ra ngoài.

Với độ ẩm, cơ chế gần giống: đàn tăng luồng khí đi qua cửa để hơi ẩm thoát ra, đồng thời trám chặt các khe mà nước mưa có thể thấm vào. Người nuôi để ý sẽ thấy những ngày mưa dầm, dù ít ong bay đi kiếm ăn, vẫn có ong đứng ở cửa đập cánh. Phần nhạy cảm nhất với ẩm là bình phấn: phấn ẩm lâu dễ mốc, và đàn khoẻ thường giữ khu chứa phấn khô hơn những phần khác. Nhận dạng các loài ong nhỏ bản địa và kiểu tổ của chúng có ở mục Các loài ong dú.

Mùa khô: nắng chiều và gió chướng

Mùa khô ở miệt vườn trời nắng, chiều nóng, có những đợt gió thổi mạnh. Ẩm giảm, đây là giai đoạn đàn dễ chịu nhất về mặt ẩm nhưng phải chống nóng nhiều hơn vào buổi chiều.

• Đặt thùng dưới tán cây ăn trái, nơi có bóng chiều. Tránh chỗ trống sát bờ ruộng, mặt nước phản nắng.
• Kiểm tra mái che sau những đợt gió mạnh, buộc lại cho chắc.
• Giờ nóng nhất ra xem cửa thùng: đông ong đứng quạt, có ong bám ngoài thành thùng là nên che thêm.

Đầu mùa mưa: chuyển từ chống nóng sang chống ướt

Những trận mưa đầu mùa thường kèm gió, mưa tạt ngang. Đây là lúc lộ ra những thùng có khe nứt, nóc không kín, mái che quá hẹp.

1. Trước mùa mưa, kiểm tra nóc và thành từng thùng, trám những khe nứt bên ngoài.
2. Mở rộng mái che sao cho nước mưa tạt không chạm vào thùng, nhất là phía cửa.
3. Kê lại thùng cho hơi nghiêng ra phía cửa một chút để nước không đọng trên nóc hay chảy ngược vào trong.
4. Dọn cỏ dưới chân giá để chỗ đặt thùng thoáng, mau khô sau mưa.

Giữa mùa mưa: ẩm dầm và mật dễ lên men

Khi mưa dầm nhiều ngày, đàn ít ra ngoài, trong tổ ẩm, đàn phải giữ thông khí liên tục. Đây là giai đoạn cần nhẹ tay nhất.

• Hạn chế mở thùng. Mỗi lần mở trong trời ẩm là một lần hơi nước tràn vào và lớp trám bị phá.
• Nếu cần lấy mật, chọn lúc tạnh ráo, làm nhanh. Mật ong dú vốn chua thanh và nhiều nước, mùa này càng loãng hơn, lấy xong nên giữ ngăn mát.
• Thấy có mùi chua gắt bất thường ở cửa, nhiều ruồi nhỏ bu quanh, nên kiểm tra xem có bình mật vỡ, lên men bên trong không.

Mùa nước nổi: chỗ kê thùng là chuyện sống còn

Ở những vùng có nước nổi, mực nước dâng dần trong vài tuần. Thùng kê thấp hoặc giá chân yếu có thể bị ngập, hoặc đứng giữa vùng nước ẩm bốc hơi suốt ngày đêm. Dời thùng khi nước đã lên vừa khó vừa làm đàn xáo trộn.

Khi dời thùng lên chỗ cao, nên dời vào chiều tối, mỗi lần một khoảng ngắn để đàn kịp nhận cửa. Cách đóng, chuyển và đặt lại thùng có ở mục Vận chuyển & thả tổ.

Ghi chép để hiểu vườn của mình

Mỗi vườn miệt vườn một kiểu: có vườn cao ráo, có vườn sát kênh, có góc lúc nào cũng ẩm. Ghi lại thùng nào đặt ở đâu, đàn nào qua mùa mưa tốt, đàn nào hay có mùi chua, sau một năm sẽ thấy rõ góc nào hợp ong. Việc này có thể làm trong sổ tay hoặc dùng app quản lý trại ong để có lịch kiểm tra trước mùa mưa, mùa nước.

Ai mới bắt đầu nuôi ong đen ở vùng ẩm có thể tham khảo đàn giống từ trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh, nơi có tổ giống, mật ong dú, hộp quà mật và những sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi. Khi chọn đàn cho vùng ẩm, ưu tiên đàn đông, thùng dày, miệng cửa gọn, và hỏi rõ đàn đã qua mùa mưa nào chưa.

Câu hỏi thường gặp