Tổ ong đen bị ngập nước một đêm: còn cứu được không

Còn cứu được trong nhiều trường hợp, nếu nước chỉ ngập phần dưới thùng, chúa còn sống và đàn còn một khối ong bám trên nóc. Tổ ngập ngập đầu, nước vào tới túi mật và nóc thùng suốt đêm thì khả năng cứu thấp. Quyết định cứu, ghép hay bỏ nên đưa ra trong vài giờ đầu sau khi vớt thùng, dựa vào ba thứ nhìn được: ong còn sống bao nhiêu, buồng con còn khô bao nhiêu, mật đã tràn ra tới đâu.

Vớt thùng lên rồi: làm gì trong 30 phút đầu?

1. Nhấc thùng lên chỗ khô, cao, có mái che. Giữ đúng chiều đứng như cũ, đừng nghiêng đổ nước ra qua cửa, vì nước bẩn và mật sẽ chảy qua khu buồng con.
2. Kê nghiêng nhẹ về phía có khe thoát nước nếu thùng có khe dưới đáy. Không có khe thì khoan một lỗ nhỏ ở góc đáy, xa khu tổ, để nước rỉ ra. Lỗ này sau sẽ bịt lại.
3. Đừng mở nắp ngay. Ong ướt gặp gió sẽ lạnh nhanh. Đợi khoảng nửa tiếng, cho nước chảy bớt và ong tự gom lại.
4. Che kín cửa bằng lưới thưa nếu đang có kiến bò lên thùng. Kiến tìm tới rất nhanh khi ngửi thấy mật.
5. Đặt thùng chỗ ấm nhẹ, như dưới mái hiên kín gió, không đặt cạnh bếp lửa hay dưới nắng gắt.

Mở thùng ra: nhìn gì để đánh giá?

Sau nửa tiếng đến một tiếng, mở nắp từ từ. Đừng dùng khói, đừng thổi. Nhìn lần lượt bốn chỗ:

Khối ong còn sống

Ong đen gặp nước sẽ dồn lên chỗ cao nhất trong thùng, thường là sát nắp. Nếu thấy một khối ong bám dưới nắp, cử động được, thì đàn còn lực. Đếm thô: khối ong cỡ nắm tay trở lên là còn đáng cứu. Chỉ còn vài chục con lờ đờ thì khó.

Chúa

Chúa ong đen bụng to, dài hơn ong thợ hẳn, màu nâu vàng hoặc nâu nhạt ở phần bụng. Chúa thường được ong thợ vây quanh. Không cần tìm bằng được, nhưng nếu thấy chúa thì gần như chắc chắn đáng cứu.

Khu buồng con

Buồng con ong đen là những ô nhỏ xếp thành cụm hoặc tầng. Phần nằm dưới mức nước đã ngập nhiều giờ thường chuyển màu sẫm, mềm, có mùi chua lạ. Phần nằm trên mức nước còn màu sáng, khô, cứng. Ước xem phần còn khô chiếm bao nhiêu.

Túi mật và túi phấn

Túi mật bị ngâm nước dễ vỡ, mật loãng tràn ra. Túi phấn ngấm nước sẽ lên mốc trong vài ngày. Xem mật đã chảy tới đâu, có dính vào khối ong không.

Cứu, ghép hay bỏ: chọn thế nào?

Cứu tại chỗ thì làm từng bước thế nào?

1. Gỡ phần hỏng: dùng dao mỏng hoặc thìa sạch gỡ bỏ phần buồng con đã sẫm màu, mềm nhũn và túi phấn ngấm nước. Làm nhẹ, không đụng phần khô.
2. Thấm mật tràn: dùng khăn sạch hoặc giấy thấm thấm phần mật đã chảy ra đáy. Không rửa nước.
3. Giữ lại túi mật nguyên: túi nào còn kín, dù có ướt bên ngoài, cứ để lại. Đó là thức ăn của đàn trong những ngày tới.
4. Lót đáy khô: nếu đáy thùng còn ướt, đặt một tấm ván mỏng hoặc tấm lưới cao hơn đáy để khu tổ không nằm trên chỗ ẩm.
5. Thu hẹp cửa: đàn yếu sau ngập không giữ được cửa rộng. Thu cửa còn vừa một hai con chui.
6. Đóng nắp, che, để yên: không mở lại trong ít nhất một tuần, trừ khi thấy ruồi bu hoặc kiến.

Nếu phải chuyển sang thùng mới, cách sang thùng và giữ chúa có thể tham khảo thêm ở mục Nhân đàn.

Một tuần sau: dấu hiệu đàn đang hồi hay đang lụi?

• Đang hồi: sáng nắng có ong ra vào đều, có con mang phấn về, có con mang nhựa về đắp cửa; mùi tổ chua thơm chứ không hôi.
• Đang lụi: cửa tổ vắng nhiều ngày dù trời đẹp; có ruồi nhỏ bay quanh cửa; mùi hôi, chua gắt; nhấc thùng thấy nhẹ dần.

Đàn đang lụi sau một tuần thì nên tính chuyện ghép ngay, đừng đợi thêm. Mỗi tuần đợi, đàn mất thêm ong thợ và ruồi có thêm thời gian đẻ trứng.

Điều không nên làm khi tổ bị ngập

• Không phơi thùng dưới nắng để cho «mau khô». Đàn đã yếu sẽ bị nóng chết.
• Không xả nước rửa tổ. Rửa làm vỡ thêm túi mật, hỏng thêm buồng con.
• Không cho ăn ngay nước đường loãng nếu đàn còn túi mật nguyên. Thêm chất lỏng vào tổ ẩm chỉ làm mốc nhanh.
• Không ghép vội trong ngày đầu khi chưa nhìn kỹ. Nhiều đàn trông có vẻ chết nhưng ong khô lại dậy được.

Phòng lần sau: kê tổ cao bao nhiêu?

Ngập một lần là bài học cho cả trại. Hãy đo lại mức nước lần này, ghi lên cột hay tường. Mức kê thùng an toàn nên cao hơn mức nước cao nhất từng biết ít nhất nửa mét. Ở vùng có nước nổi hằng năm, nên làm giá cố định, có thể kê thêm tầng khi cần, đừng chờ nước lên mới chạy. Cách đánh giá tổ khoẻ yếu sau những đợt như thế có thêm trong mục Đánh giá tổ giống.

Việc nên làm ngay

Nếu tổ của bạn vừa ngập: đưa lên chỗ khô, giữ chiều, đợi nửa tiếng, mở nhìn bốn chỗ, rồi quyết theo bảng ở trên. Nếu chưa ngập: tối nay đi đo mức kê thùng của từng tổ so với mức nước năm cao nhất. Tổ nào thấp hơn, kê lên ngay trong tuần này, đừng chờ dự báo.