Tổ ong đen sau mùa nước nổi: chấm lại sức đàn

Nước rút cuối năm là lúc nên đi chấm lại từng tổ ong đen, trước khi mùa hoa đầu năm tới. Chỉ cần bốn điểm nhìn — ong ở cửa, độ khô trong thùng, bánh con, kho mật phấn — là xếp được tổ nào khỏe, tổ nào cần đỡ, tổ nào phải xử lý ngay. Làm sớm một tuần thì có thêm một tuần để cứu những tổ đang tụt.

Vì sao phải chấm lại ngay sau nước nổi

Mấy tháng nước nổi, tổ ong đen ở miệt sông nước chịu ba sức ép cùng lúc: mưa dầm làm đàn ít ra hoa được, ẩm kéo dài làm phấn và bánh con dễ hỏng, còn đường bay quen nhiều khi bị nước chia cắt hoặc chỗ đặt phải dời. Đàn vẫn sống nhưng có thể đã hao ong, ăn gần hết dự trữ.

Nếu để nguyên đến khi cây ra hoa đầu năm mới nhìn, những tổ yếu sẽ không kịp lên quân số để tận dụng mùa hoa. Ngược lại, chấm sớm thì biết đàn nào cần đỡ, đàn nào có thể làm đàn mẹ cho đợt tách sau đó.

Chọn ngày chấm

• Nước rút hẳn khỏi khu đặt tổ, nền đất đã se mặt.
• Có ít nhất hai ba ngày nắng liên tiếp, để thùng khô bớt hơi ẩm.
• Mở vào khoảng giữa buổi sáng, lúc ong đang ra hoa nhiều, trong tổ ít ong nhất.
• Chuẩn bị sẵn nắp thay, khăn khô, dao nhỏ sạch, chậu đựng phần cạo bỏ.

Đừng mở thùng ngay sáng hôm nước vừa xuống hay sau trận mưa. Lúc đó trong thùng đang ẩm nhất, mở ra chỉ thêm hơi nước lọt vào.

Bốn điểm chấm cho mỗi tổ

1. Ong ở cửa tổ

Trước khi mở nắp, đứng cách vài bước nhìn cửa tổ chừng vài phút. Ong ra vào đều, có con mang phấn về, ống cửa có ong gác là dấu hiệu tốt. Ra vào lác đác, cửa vắng ong gác thì đàn đã hao. So sánh các tổ cạnh nhau cùng một giờ sẽ dễ thấy chênh lệch hơn là nhìn từng tổ riêng lẻ.

2. Bên trong khô hay ẩm

Mở nắp, nhìn mặt trong nắp và vách thùng. Đọng giọt nước, gỗ thẫm màu, mùi chua nồng hay mùi mốc là thùng đang ẩm. Có mốc trắng hay xanh thì nhìn kỹ xem mốc nằm trên phần keo cũ ở vách hay đã lan vào khu bánh con và bầu phấn.

3. Bánh con

Khu bánh con của đàn khỏe thường gọn, nhiều tầng, có cả phần mới xây màu sáng. Đàn hao sau lũ hay có bánh con teo nhỏ lại, các tầng ngoài rìa bỏ trống, đôi khi có vệt nhũn hay đổi màu. Không cần tách bánh ra để đếm, chỉ nhìn tổng thể và tránh động mạnh.

4. Kho mật phấn

Nhìn các bầu mật, bầu phấn quanh khu bánh con. Còn nhiều bầu đầy, nắp kín là đàn có dự trữ. Bầu trống hàng loạt, bầu phấn đổi màu hay có mốc là đàn đã ăn cạn hoặc phấn đã hỏng.

Xếp ba nhóm sau khi chấm

Không cần chấm điểm bằng số; chỉ cần đặt mỗi tổ vào một trong ba nhóm để biết việc cần làm.

Ghi lại nhóm của từng tổ kèm ngày chấm. Một tháng sau chấm lại, sẽ thấy tổ nào đang đi lên, tổ nào vẫn đứng yên.

Chăm từng nhóm trước mùa hoa đầu năm

1. Với tổ cần xử lý ngay: làm trước tiên, trong ngày nắng. Cạo nhẹ phần bầu phấn mốc, bánh con nhũn, lau khô vách, thay nắp khô. Không cạo sạch trơn cả thùng, giữ phần còn tốt để đàn bám lại.
2. Với tổ cần đỡ: kiểm tra mái che, chỗ thùng có bị nước tạt không, nâng giá nếu đất còn ẩm. Nếu thùng quá rộng so với đàn, chèn bớt khoảng trống để đàn dễ giữ nhiệt và ẩm.
3. Với tổ đủ sức: hạn chế mở thùng, để đàn tự lo. Chỉ dọn cỏ, kiểm tra kiến quanh chân giá.
4. Cho tất cả: xem lại chỗ đặt sau lũ. Đất bờ có bị sạt, cây che có bị đổ, đường bay có bị cành cây chắn không.

Những điều đừng làm lúc này

• Đừng tách đàn ngay. Đàn vừa qua mùa nước nổi cần dồn sức lên quân số. Tách lúc này thường cho ra hai đàn cùng yếu.
• Đừng lấy mật. Phần mật còn lại là dự trữ để đàn nuôi con khi hoa chưa nhiều.
• Đừng mở thùng liên tục. Mỗi lần mở là một lần đàn phải bít lại khe và chỉnh lại ẩm.
• Đừng dời tổ lung tung. Nếu đã dời lên chỗ cao trong mùa nước, cân nhắc kỹ trước khi đưa về chỗ cũ.

Lời khuyên từ trại

Chấm lại sau lũ không chỉ để cứu tổ yếu, mà để biết vườn nhà mình chịu nước tới đâu, chỗ đặt nào ổn, chỗ nào phải đổi cho mùa sau. Ghi chép đều tay mỗi năm, vài mùa là có bản đồ riêng cho vườn. Người cần tổ giống bù cho đàn mất sau lũ, hoặc muốn tìm mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật có thể xem tại trại Ong Quý. Theo dõi kết quả chấm của nhiều tổ qua từng tháng có thể dùng ứng dụng quản lý đàn. Đọc thêm cách đánh giá tổ ở mục Đánh giá tổ giống.

Câu hỏi thường gặp