Mua tổ ong đen: kiểm tra chúa trước khi trả tiền

Mua một tổ ong đen về, đặt lên kệ, ong vẫn ra vào bình thường — vài tháng sau mới phát hiện cửa tổ thưa dần, ong toàn con già, mở ra thì bánh nhộng trống trơn. Tổ đã mất chúa từ trước khi về tay mình. Đây là kiểu mua hớ khó nhận ra nhất, vì một đàn không chúa vẫn có thể sống và đi làm bình thường trong một thời gian.

Ong đen, tên gọi quen của nhóm ong dú nhỏ thân sẫm, không có ngòi đốt nên ai cũng có thể đến gần tổ mà xem. Bài này là bảng kiểm để người mua tự đánh giá một tổ còn chúa đẻ hay không, trước khi trả tiền.

Vì sao tổ mất chúa vẫn trông bình thường

Con chúa ong đen sau giao phối có bụng to, nằm sâu trong khối bánh nhộng và không bao giờ ra cửa. Khi chúa mất, ong thợ hiện có vẫn đi lấy mật, lấy phấn, đắp nhựa như cũ. Chỉ khi lứa ong cuối cùng già đi mà không có lứa mới thay, đàn mới thưa hẳn. Khoảng trễ ấy đủ để một tổ không chúa qua mắt người mua vội.

Bước 1: hỏi trước khi tới xem

1. Tổ tách từ bao giờ? Tổ vừa tách, bên không có chúa cũ phải tự nuôi chúa tơ và chờ chúa giao phối. Mua lúc này là mua cả rủi ro chưa có chúa.
2. Tổ đang giữ chúa cũ hay chúa mới? Người bán có ghi chép thì trả lời được ngay.
3. Có được xem vào buổi trưa nắng không? Giờ đó ong non mới ra tập bay.
4. Có cho mở nắp xem bánh nhộng không? Người bán đàng hoàng thường đồng ý nếu mở nhẹ tay.

Bước 2: đứng xem cửa tổ

Dành ít nhất mười lăm phút, đứng chếch một bên để khỏi chắn đường bay.

• Ong non: những con màu nhạt, bay lượn thành vòng quanh cửa rồi đáp lại. Thấy được là dấu hiệu tốt nhất.
• Phấn trên chân: ong về mang cục phấn nhỏ là đàn đang nuôi ấu trùng.
• Miệng ống: nhựa mới, mềm, sẫm bóng là đàn chăm cửa. Miệng ống khô, mục, ong gác ít là đàn đang yếu.
• Nhịp ra vào: so với một tổ khoẻ bên cạnh cùng giờ.

Bước 3: mở tổ có kiểm soát

Nếu được phép, mở nắp nhẹ, không lật, không cạy bánh. Nhìn bánh nhộng ở giữa: ô mới làm có màu sáng hơn ô cũ, mép bánh có ô đang được đắp dở. Một vài ô to hơn hẳn ở mép là ô chúa đàn đang dự phòng. Nếu may nhìn thấy chúa — bụng to, căng, sáng màu, bò chậm trên mặt bánh — thì càng chắc. Nhưng không thấy chúa không có nghĩa là không có, đừng bắt người bán lục cho bằng được.

Bảng tín hiệu: yên tâm hay nên dè chừng

Những lỗi khác người mua hay mắc, từ chọn tổ quá nặng mật tới mua tổ bắt ngoài rừng, được gom trong mục Sai lầm khi mua. Tiêu chí chấm điểm tổ đầy đủ hơn nằm ở mục Đánh giá tổ giống.

Bước 4: theo dõi sau khi đem về

Tổ vừa chuyển chỗ sẽ rối vài ngày, ong bay định hướng lại nên đừng vội kết luận. Sau khoảng hai tuần, nhìn lại cửa tổ vào buổi trưa nắng. Nếu ong non vẫn xuất hiện và phấn về đều, chúa vẫn ổn. Nếu nhiều tuần liền không thấy ong non, quân giảm dần, hãy liên hệ người bán sớm khi đàn còn đủ quân để ghép hoặc xử lý.

Mua ở đâu cho đỡ phải đoán

Bảng kiểm giúp loại tổ xấu, nhưng nguồn tổ rõ ràng vẫn là cách đỡ rủi ro nhất: tổ nhân bằng tách, có ngày tách, không phải tổ bắt ngoài rừng. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi theo cách đó, ngoài tổ giống còn có mật ong dú, hộp quà mật và son dưỡng môi từ sáp ong dú — tham khảo tại ongquy.com. Muốn tận mắt xem một tổ ong đen có chúa đẻ trông thế nào trước khi mua, có thể đăng ký tour tham quan trại.

Câu hỏi thường gặp