Kiểm tổ ong đen khi nhận: nhìn, nghe, ngửi và cầm

Ong đen nhỏ, sẫm màu và hiền. Chính những điều đó làm việc kiểm tổ lúc nhận khó hơn người ta nghĩ: đứng trong bóng râm thì thân ong lẫn vào màu keo sẫm ở cửa, đếm lượt bay thì mắt nhòe vì con nào cũng bé xíu và bay rất nhanh. Nhiều người nhìn một lúc rồi đành nói «chắc ổn».

Cách làm chắc tay hơn là đừng chỉ dùng mắt. Một tổ ong đen có thể kiểm bằng bốn giác quan: nhìn, nghe, ngửi và cầm. Mỗi giác quan bắt được một loại vấn đề mà giác quan kia bỏ sót.

Nhìn: chọn đúng chỗ đứng và đúng giờ

Thân ong đen hầu như không thấy được trên nền keo sẫm nếu ánh sáng kém. Mẹo đơn giản là đứng lệch sang một bên cửa tổ, để nắng chiếu ngang qua miệng ống. Khi đó từng con ong hiện thành chấm nhỏ có viền sáng, dễ đếm hơn nhiều.

Giờ đẹp để nhìn là buổi sáng khi nắng đã lên, hoặc đầu giờ chiều trời quang. Trong khoảng một hai phút, để ý ba điều:

• Có vài con đứng gác yên ở miệng ống.
• Có con bay về mang cục phấn màu ở chân sau, dễ thấy hơn thân ong vì phấn sáng màu.
• Không có những con lạ, to hơn hẳn, lởn vởn quanh cửa.

Cục phấn là dấu hiệu dễ nhận nhất với ong đen: thân khó thấy, nhưng chấm vàng, cam hay trắng ở chân thì nổi bật.

Nghe: tiếng bên trong thùng

Áp tai sát thành thùng, gõ nhẹ hai ba cái bằng đốt ngón tay. Một đàn đông thường đáp lại bằng tiếng rì rì đều, kéo dài một chút rồi lắng xuống. Đàn thưa thì tiếng nhỏ, ngắn. Thùng im hẳn sau khi gõ, trong khi cửa tổ cũng vắng, là điều cần hỏi người bán cho rõ.

Cách này đặc biệt hữu ích khi tổ đã được bịt cửa sẵn, không còn nhìn được lượt bay.

Ngửi: mùi nói lên tình trạng bên trong

Ghé mũi gần cửa tổ hoặc khe nắp. Một tổ ong đen bình thường có mùi chua nhẹ của mật và phấn, xen chút mùi nhựa cây từ keo. Có hai mùi đáng lo:

• Mùi hôi chua thối, như trái cây hỏng: có thể bên trong có bọng phấn bị ruồi đẻ trứng, ấu trùng đang phá. Cần xin mở nắp xem.
• Mùi ẩm mốc nặng: thùng có thể bị thấm nước, vùng nuôi con dễ hỏng.

Cầm: trọng lượng và đáy thùng

Xin phép nhấc thùng lên một chút. Thùng có đàn và dự trữ khá thì nặng tay rõ so với thùng gỗ cùng cỡ để trống. Thùng nhẹ bất thường thường là đàn mỏng hoặc dự trữ ít. Rồi lấy tay sờ đáy và bốn góc dưới: khô ráo là tốt; ẩm, mủn, hay có đường đất mối bò lên là gỗ đã hư.

Bảng gộp bốn giác quan

Không cần cả bốn đều hoàn hảo. Nhưng nếu hai giác quan trở lên cùng báo bất thường thì nên chọn tổ khác. Các tiêu chí đánh giá chi tiết hơn có trong mục Đánh giá tổ giống.

Sau khi kiểm: chụp lại rồi mới đóng cửa

Kiểm xong, chụp một tấm cửa tổ lúc ong còn bay và một tấm thùng. Ong đen hiền, không có ngòi đốt, nên đứng sát chụp bằng tay trần không sao, cùng lắm vài con bám tóc. Chờ ong về gần hết rồi mới bịt cửa bằng lưới mịn hay bông gòn. Cách chở về được hướng dẫn trong mục Vận chuyển & thả tổ.

Tìm tổ ong đen ở nơi cho kiểm thoải mái

Người bán đàng hoàng không ngại khách nhìn, nghe, ngửi hay nhấc thùng. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống tách từ đàn nuôi, mật ong dú chua thanh để ngăn mát, hộp quà mật và son dưỡng môi làm từ sáp ong dú. Người đã nuôi vài tổ và muốn ghi lại kết quả kiểm từng lần có thể dùng ứng dụng quản lý trại ong để lưu ảnh và lịch kiểm tra cho từng đàn.

Câu hỏi thường gặp