Lần đầu tách đàn ong đen: xử lý sự cố ngay tại chỗ

Ong đen là tên dân gian của nhiều loài ong nhỏ bản địa thân sẫm màu, phần lớn thuộc nhóm ong dú không có ngòi đốt. Không bị đốt nên người mới hay nghĩ buổi tách đàn đầu tiên sẽ nhẹ nhàng. Thực tế thì khác: ong không đốt nhưng bò kín tay, chui vào tóc, cắn nhẹ; nhựa trong tổ dính chặt dao; bọng mật vỡ chỉ với một cú chạm lệch.

Bài này không bàn chuyện chọn đàn hay chờ đợi sau tách, mà tập trung vào khoảng thời gian thùng đang mở: chuyện gì hay xảy ra và xử lý thế nào để đóng thùng lại sớm nhất.

Khay đồ cứu hộ nên có sẵn

Không cần đồ bảo hộ kín người vì ong không đốt, nhưng khăn trùm tóc giúp đỡ phân tâm rất nhiều.

Sự cố 1: Bọng mật vỡ, mật chảy

Gần như lần đầu nào cũng gặp. Mật ong dú loãng, nhiều nước, nên chảy nhanh và lan rộng.

1. Dừng cắt, nghiêng nhẹ phần tổ để mật không chảy xuống vùng ấu trùng.
2. Dùng khăn ẩm thấm sạch mật ở đáy thùng và vách.
3. Gỡ phần sáp bọng đã vỡ hoàn toàn ra ngoài, bỏ vào hộp kín mang đi xa.
4. Kiểm tra lại chân kệ, cửa tổ xem có vệt mật không.

Mật vương vãi là thứ kéo kiến và ruồi hại tới trong những ngày sau, nghiêm trọng hơn nhiều so với lượng mật mất đi.

Sự cố 2: Ong bò kín tay, chui vào tóc

Ong đen phản ứng khi tổ bị động bằng cách bám và cắn nhẹ. Cảm giác khó chịu nhưng không nguy hiểm. Sai lầm là phủi mạnh hoặc lắc đầu, vừa làm chết ong vừa khiến tay run và cắt lệch. Cứ làm chậm, giữ nhịp thở đều. Xong việc, bước ra chỗ râm cách xa thùng, ong sẽ tự bay về.

Sự cố 3: Dao dính nhựa, cắt không ngọt

Nhựa trộn sáp rất dai. Khi dao bắt đầu kéo cả mảng tổ theo, dừng lại lau dao bằng khăn rồi cắt tiếp bằng những nhát ngắn. Đừng dùng lực cạy, vì cạy là cách nhanh nhất làm gãy cụm ấu trùng.

Sự cố 4: Cắt xong mới thấy chia lệch

Một bên to hẳn, hoặc một bên gần như không có ô ấu trùng màu tươi. Đừng cắt thêm nhát nữa để cân lại, vì càng cắt càng vỡ. Cách sửa là nhấc nguyên một mảng ấu trùng non nhỏ từ bên nhiều sang bên ít, đặt đúng chiều, ép nhẹ cho dính sáp. Bên có chúa thiếu một chút ấu trùng vẫn hồi được; bên không chúa thiếu ấu trùng non thì không gây chúa được.

Sự cố 5: Kiến kéo tới khi thùng còn mở

Thường do mật rơi xuống đất hoặc dính chân kệ. Lau sạch vệt mật, kiểm lại vòng chống kiến ở chân kệ, rồi làm nhanh để đóng thùng. Tuyệt đối không xịt thuốc diệt côn trùng gần tổ đang mở.

Trước khi rời đi

• Trét kín mọi khe hở trên cả hai thùng, chỉ chừa cửa tổ.
• Đặt thùng vào vị trí đã định, chắc chắn không bị nghiêng.
• Dọn sạch mọi mảnh sáp, mật quanh khu vực.
• Ghi ngày và các sự cố đã gặp vào sổ.

Những tuần sau đó là giai đoạn chờ đàn gây chúa; xem thêm ở chuyên mục Nhân đàn. Nếu tổ bị vỡ nhiều sau khi chở từ nơi khác về, chuyên mục Vận chuyển & thả tổ có cách hạn chế từ khâu đầu.

Muốn tập tay trước khi làm thật

Nhìn người khác làm một lần giúp bớt lúng túng hơn đọc mười bài. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi ong dú giống, làm mật ong dú, hộp quà mật và son dưỡng môi từ sáp ong dú; trại có tour học thực hành để người mới tận mắt xem cách cắt, đỡ tổ và trét thùng trước khi tự làm.

Câu hỏi thường gặp