Chở tổ ong đen bằng ghe, xuồng: kê thùng khỏi lắc

Chở tổ ong đen bằng ghe, xuồng vẫn an toàn nếu giữ được ba thứ: thùng không xê dịch, mặt thùng không hứng nắng dội từ mặt nước, và đàn được lên bờ thả trước khi trời gắt. Phần lớn hao hụt khi chở đường thuỷ không đến từ quãng đường dài mà từ những cú dồi do sóng ghe máy chạy ngang và từ lúc khiêng thùng qua mạn xuồng.

Vì sao chở bằng ghe khác hẳn chở bằng xe

Trên đường bộ, thùng ong chịu rung đều và những cú xóc theo ổ gà. Trên sông, kiểu chuyển động khác: ghe lắc ngang, chồm lên hụp xuống theo từng đợt sóng, và lắc kéo dài chứ không dứt ngay. Tổ ong đen xây bánh con và bầu mật bằng sáp mềm bám vào thành thùng; lắc qua lắc lại nhiều lần dễ làm bầu mật nứt, mật chảy ra dính ong, có khi bánh con sụp xuống đáy.

Thêm một điều nữa: trên mặt nước gần như không có bóng mát. Mái che của ghe thường thấp và hầm hơi, còn để thùng ngoài boong thì nắng chiếu trực tiếp cộng thêm nắng hắt lên từ mặt sông. Ong dú sống trong tổ kín, tự giữ nhiệt và ẩm khá giỏi, nhưng khi cửa tổ đã bịt thì đàn mất đường thoát nhiệt. Vì vậy chở đường thuỷ cần chuẩn bị kỹ phần kê và phần che hơn là lo về khoảng cách.

Chuẩn bị thùng trước khi xuống bến

Việc chở bắt đầu từ tối hôm trước, khi ong đã về tổ gần hết. Đứng nhìn cửa tổ một lúc, thấy ong ra vào thưa hẳn, chỉ còn vài con gác ở miệng ống là lúc bịt.

1. Bịt cửa tổ bằng lưới thưa hoặc miếng vải màn quấn quanh ống cửa, cột chặt. Đừng nhét giẻ kín mít; đàn vẫn cần thở trong lúc chở.
2. Kiểm nắp và các khe nứt. Thùng gỗ cũ ở miệt vườn hay hở ở mép nắp, chỗ nứt dọc thớ. Dán băng keo giấy hoặc trét một ít sáp cũ để ong không bò ra giữa đường.
3. Buộc nắp vào thân thùng bằng dây vải hai vòng chéo nhau. Dây cao su dễ tuột khi thùng bị ướt.
4. Đánh dấu hướng cửa và mặt trên bằng cách cột một sợi dây màu ở phía cửa tổ, để lúc lên bờ đặt đúng chiều như trước.

Nếu thùng quá cũ, gỗ mục nhiều chỗ, nên cân nhắc có nên chở hay không. Thùng mục mà gặp nước sông bắn vào thì vừa nặng vừa dễ bể khi khiêng lên bờ. Đánh giá tổ trước khi chuyển có thể xem thêm ở chuyên mục Đánh giá tổ giống.

Kê thùng trên ghe, xuồng: chỗ đặt và cách chèn

Chỗ tốt nhất trên ghe là phần giữa thân, sát đáy, nơi chuyển động lắc nhẹ nhất. Mũi và lái chồm mạnh nhất khi gặp sóng, đừng để thùng ở hai đầu.

Lớp đệm

Lót dưới thùng một lớp đệm có độ đàn hồi: bao bố gấp nhiều lớp, tấm xốp, nệm cũ hay vài lớp lá chuối khô bó lại. Đệm giúp hút bớt những cú dồi từ đáy ghe truyền lên. Tránh để thùng nằm trực tiếp trên ván ướt, vì đáy ghe hay đọng nước, thùng gỗ hút ẩm và nước có thể ngấm vào từ đáy.

Chèn bốn phía

Thùng phải đứng yên, không được trượt dù chỉ một chút. Chèn hai bên bằng bao cát nhỏ, can nhựa đựng nước, hoặc khúc gỗ kê vừa khít. Nếu chở nhiều tổ, xếp các thùng sát nhau thành một khối, chèn khe giữa bằng bao bố cuộn tròn.

Buộc dây

Buộc dây từ thùng vào đà ngang hoặc cọc của ghe, không buộc thùng này vào thùng kia rồi để cả khối tự do. Khối thùng không neo vào thân ghe sẽ trượt cùng lúc khi ghe nghiêng, cú va lúc đó nặng hơn nhiều.

Che nắng mặt nước và giữ thùng khỏi ướt

Người quen sông nước biết rõ chuyện nắng hắt: ngồi trên xuồng giữa trưa nóng hơn ngồi trong vườn cùng giờ. Thùng ong cũng vậy. Cách che hiệu quả là căng một tấm lá, tấm cót tre hoặc tấm vải dày phía trên thùng, cách mặt thùng chừng một gang tay để gió lùa qua. Đừng trùm bạt nhựa sát lên thùng, vì bạt giữ nhiệt và đọng hơi nước.

Nước bắn từ mạn ghe là chuyện khó tránh khi có sóng. Một tấm che chắn phía mạn, dựng nghiêng, đủ đỡ phần lớn nước bắn. Nếu thùng có dính nước thì lau khô mặt ngoài khi lên bờ, không cần lo nhiều; điều cần tránh là để nước đọng lâu dưới đáy thùng.

Giờ chở tốt nhất là sáng sớm trước khi nắng lên hoặc chiều mát. Nếu phải đi xa, tính sao để đến nơi trước giờ nắng gắt; đừng để đàn bị bịt cửa trong thùng giữa trưa trên sông.

Gặp sóng ghe máy: xử lý trong vài giây

Trên sông lớn, sóng nguy hiểm nhất không phải gió mà là sóng của ghe máy, tàu chở hàng chạy ngang. Sóng này đến dồn dập vài đợt liền, cao hơn sóng gió thường.

• Thấy ghe lớn từ xa thì giảm ga sớm, đừng đợi sóng tới mới giảm.
• Quay mũi xuồng đón sóng hơi xiên, không để sóng đánh ngang mạn. Sóng ngang làm xuồng lắc ngang mạnh nhất, đúng kiểu chuyển động làm bánh tổ dễ nứt.
• Một người ngồi cạnh thùng, đặt tay giữ phía trên nắp. Tay người hấp thụ cú dồi tốt hơn dây buộc.
• Khi đi qua đoạn sông hẹp nhiều ghe qua lại, chạy chậm, nép bờ có cây che.

Rạch nhỏ trong vườn thì nhẹ nhàng hơn, nhưng lại có chuyện nhánh cây chìa ra quẹt vào thùng, cầu khỉ thấp phải cúi qua. Đi rạch nhỏ nên chọn lúc nước lớn vừa phải: nước ròng thì xuồng có thể mắc cạn, phải đẩy, thùng bị nghiêng; nước quá lớn thì sát gầm cầu.

Lên bờ và thả tổ: khúc dễ hao nhất

Nhiều đàn ổn suốt chặng sông lại bị động mạnh ở mười mét cuối cùng: khiêng thùng qua mạn xuồng chòng chành, bước lên bậc bến trơn, lỡ tay để thùng chúi xuống. Khúc này nên làm chậm và có hai người.

1. Cột xuồng chắc vào cọc bến trước khi nhấc thùng. Xuồng còn trôi là không nhấc.
2. Một người đứng trên bờ đỡ, một người dưới xuồng nâng. Giữ thùng nằm ngang, đúng chiều như lúc đặt.
3. Mang thùng thẳng tới chỗ đặt đã chuẩn bị sẵn: kệ hoặc giá đã kê cao, có mái che, đã có cách chống kiến. Đừng để thùng tạm dưới đất rồi tính sau.
4. Đặt cửa tổ theo hướng đã định, kiểm thùng nằm vững, không bập bênh.
5. Để yên chừng nửa giờ cho đàn lắng lại, rồi tháo lưới bịt cửa nhẹ tay. Ong đen không có ngòi đốt nên đứng gần làm việc không đáng ngại, nhưng tránh gõ vào thùng.

Mấy ngày đầu, ong sẽ bay vòng định hướng quanh chỗ mới. Đừng dời thùng thêm lần nào nữa. Cách đặt và chăm tuần đầu có ở chuyên mục Vận chuyển & thả tổ.

Dấu hiệu đàn bị động sau chặng đường thuỷ

Hôm sau khi thả, nhìn cửa tổ để biết đàn có chịu ảnh hưởng không:

• Ong ra vào đều, có con mang phấn về: đàn ổn, cứ để yên.
• Nhiều ong bò quanh cửa, cánh dính ướt: có thể bầu mật bị nứt, mật chảy. Thường đàn tự dọn được sau vài ngày; đừng mở thùng ra lau.
• Kiến kéo tới đông bất thường: mùi mật đổ thu hút kiến. Kiểm lại chân kệ, chống kiến kỹ hơn.
• Cửa tổ im lặng nhiều ngày: cần mở thăm nhẹ để xem chúa và bánh con, nhất là khi đã chở qua đoạn sóng lớn.

Lời khuyên từ trại

Ở trại Ong Quý, kinh nghiệm chung là quãng đường thuỷ chỉ đáng lo khi thiếu chuẩn bị. Một thùng kê chắc, che thoáng, đi buổi mát thì chở qua vài con sông vẫn ổn hơn một thùng chở xe máy trên đường đất mà buộc lỏng. Nếu mới tập nuôi, có thể hỏi thêm về cách đóng thùng, chọn tổ giống ở trại Ong Quý; còn muốn xem tận mắt cách người có nghề đóng gói và thả tổ thì có thể đăng ký tham quan trại.

Câu hỏi thường gặp